Аудитын дотоод хяналт

Мөнгө хариуцах ба бүртгэх үүрэг ажиллагааг тусгаарлах. Мөнгөний бүртгэл хөтөлдөг ажилтан мөнгөн орлого, зарлагын бичилт хийхэд нөлөөлөх ингэснээр идсэн мөнгөө нуух бололцоогүй гэдгийг тодорхойлохын тулд сангийн түшмэл ба мөнгөний нярав нь ерөнхий нягтлан бодох бүртгэл, дансны авлагын туслах дэвтэр болон мөнгөний дэлгэрэнгүй бүртгэлээс бусад бүртгэлийг хөтөлдөггүй бөгөөд эдгээрт шилжүүлэлт хийдэггүй байх ёстой. Банкны данс ба чекэнд гарын үсэг зурах нь зөвшөөрөгдсөн байх. Банкны данс ба чекэнд гарын үсэг зурагчийг захирлуудын зөвлөл баталдаг. Чекийн зөвшөөрөгдсөн гарын үсэг зурагч уг компанид ажиллахгүй болсон эсвэл гарын үсэг зурахаа больсон бол тэр даруй банкинд мэдэгдэх хэрэгтэй. Хяналтын ийм горим байхгүй бол банкин дахь дансанд байгаа мөнгийг ашиглах нь хялбар болох бөгөөд ямар ч хяналтгүй болно. Чекэнд гарын үсэг зурах эрхийг олгохдоо захирлуудын зөвлөл нь туршлагатай, боловсролтой, сайн дүгнэлт гаргах чадвартай хүнийг томилох хэрэгтэй. Чекэнд гарын үсэг зурах уйл ажиллагаатай холбоотойгоор зохих хяналт тавигддаг.
Банкны бүх дансыг бүртгэлд тусгах. Бүртгэл хөтлөх зохих арга техникээр бий болгох хамгаалалтгүйгээр хууль бус зарлага гаргах мөнгөн сантай байхаас сэргийлэхийн тулд компанийн нэр дээр байгаа банкны бүх дансыг ерөнхий дэвтэр буюу туслах дэвтэрт бүртгэсэн байх хэрэгтэй. Тухайлбал: цуглуулсан мөнгийг зөвшөөрөгдөөгүй дансанд хадгалах. ийм хадгаламжийг бүртгэлд тусгахгүй. Уг ажил гүйлгээний бүртгэл байхгүй учраас дараа нь ердийн хяналтгүйгээр татан авалт хийнэ. Дебит ба кредит нь нэг тайлант үед бүртгэгдсэн эсэхийг тодорхойлсоноор нэг банкны данснаас өөр нэг дансанд хийж байгаа шияжүүлэлтийг хянах хэрэгтэй.
Нөхөн дүүргэх системийг хэрэглэх. Жижиг мөнгөн санг нөхөн дүүргэх системээр байгуулах хэрэгтэй. Жижиг мангөн санг байгуулах нөхөн дүүргэх системийн дагуу ерөнхий дэвтэр дэх үлдэгдэл тогтмол байдаг. Ямар ч уед биет мөнгө ба жижиг мөнгөн
сангийн зарлагын ваучер нь жижиг мөнгөн сан дансны ерөнхий дэвтрийн үлдэгдэлтэй тэнцүү байвал зохино. Зохих ёсоор зөвшөөрөгдсөн жижиг мөнгөн сангийн ваучеруудын тайлагналд үндэслэн эдгээр ваучеруудын нийт дүнгээр жижиг мөнгөн санг нөхөн дүүргэдэг. Нөхөн дүүргэхэд зарим ваучерыг орхигдуулах нь зохисгүй юм. Мөнгөн орлого ба зарлагын хувьд нөхөн дүүргэх системийг хэрэглэх нь зүйтэй. Энэ системийн дагуу бүх цуглуулалтыг бүрэн хадгалах ба жижиг мөнгөн сангаас хийгдэх жижиг төлбөрөөс бусад бүх төлбөрийг чекээр хийнэ.
Жижиг мөнгөн сан хариуцагч нь мөнгөний няраваас бие даасан байх хэрэгтэй. Нэг сангийн дутагдлыг өөр нэг сан ашиглан нуух боломжийг багасгахын тулд жижиг мөнгөн СЭН хариуцагч нь мөнгөний нярав буюу худалдан авагчдын шилжүүлэг ба бусад мөнгөн орлогыг хариуцдаг ажилчдаас бие даасан байх хэрэгтэй. Халагдсан хүмүүсийн уулзалт үдэшлэг, дайллага, бэлэг дурсгалд зориулсан ажилчдын сан гэх мэт мөнгөний няравын хариуцдаг бусад сангуудыг ерөнхий дэвтэрт тусгаагүй тохиолдолд гарсан будлианыг илрүүлэх нь ихээхэн төвөгтэй. Мөнгөн санг хариуцах ямар нэг алдаа гарсан тохиолдолд гэм бурууг бусдад тохохоос сэргийлэхийн тулд сан бүрийг хариуцах нэн тэргүүний үүргийг зөвхөн ганцхан хүнд оногдуулах хэрэгтэй.
Жижиг мөнгөн сангийн үлдэгдэл ба уг сангаас төлөх өглөгийн дүнг хязгаарлах. Ердийн хэрэгцээнээс хэтэрсэн их хэмжээний мөнгийг сангийн няравт байлгахаас сзрэмжлэхийн тулд жижиг мөнгөн санг зохих түвшнээр хязгаарладаг. Уг сан нь тогтоосон хэрэгцээнээс хэтэрсэн тохиолдолд мөнгийг зохисгүй ашиглах өөш болдог. Жижиг мөнгөн сангийн зарлагыг хамгийн дээд хэмжээгээр хязгаарлах хэрэгтэй. Энэ нь чекээр хийгдэх томоохон зарлагуудыг тогтоодог бөгөөд ингзснэзр зарлагыг шалгах ба зөвшөөрөх хариуцлага бүхий албан тушаалтны анхааралд төвлөрүүлж өгдөг. Чекээр хийгдэх зарлагатай холбогдсон хамгаалалт нь зарлагыг жижиг мөнгөн сангаас хийхээс илүү байдаг. Жижиг мөнгөн сангийн зарлагын нэн тэргүүний нөхцөл нь тохиромжтой байдал юм. Мөнгөн дүн материаллаг бус тохиолдолд компани тодорхой хэмжээний эрсдэл хүлээхэд бэлэн байдаг.
Жижиг мөнгөн сангийн ваучер бэхээр бичигдэх ба дүнг тоо ба үсгээр илэрхийлэх, Жижиг мөнгөн сангийн ваучерыг харандаагаар бичих ба дүнг зөвхөн тоогоор илэрхийлсэн тохиолдолд мөнгөний хулгайг нуухын тулд анх бичигдсэн мэдээллийг нзмэгдүүлэх болон өөрчлөхөд маш амархан болно. Бэхээр бичих ба үсгээр илэрхийлсэн тохиолдолд засвар хийхэд хэцүү болдог.
Нөхөн дүүргэх чек нь сан хариуцагчийн нэрээр байх бөгөөд зохих ёсоор нотлогдсон байх хэрэгтэй. Зөвшөөрөгдөөгүй нөхөн дүүргэлт хийхгүй байх ба зөвшөөрөгдөөгүй хүнд мөнгийг өгөх эрсдлийг багасгахын тулд жижиг мөнген санг нөхөн дүүргэх чекийг сан хариуцагчид өгөх өглөг байдлаар гаргадаг. Зөвхөн хариуцсан ажилтан зөвшөөрөл олгосон тохиолдолд ажилчдад урьдчилгаа олгож болно. Урьдчилгаа нь хяналтаас гарч, найдваргүй авлага болох ба мөнгөний дутагдлыг нуухад ашиглагдаж болох юм. Жижиг мөнгөн сангийн ваучерыг нөхөн дүүргэх тохиолдолд албан ёсны шалгалтанд зориулан чекэнд гарын үсэг зурагч төлөөлсөн байх хэрэгтэй. Дахин нөхөн дүүргэлтэнд ашиглахын тулд дараа танилцуулахаас сэргийлэхийн тулд чекэнд гарын үсэг зурагч буюу түүний хяналтанд дор байгаа хүн жижиг мөнгөн сангийн ваучерыг "ТӨЛСӨН" гэсэн үгээр хүчингүй болгоно. Жижиг мөнгөн сангийн ваучер бүрд төлбөр хүлээн авагч тэмдэглэл хийх буюу худалдан авсан зүйлсийн нэхэмжлэхээр дэмжигдсэн байвал зохино.
Мөнгийг гэнэт тоолох хэрэгтэй. Мөнгөний гэнэтийн тооллогыг түнш явуулах хэрэгтэй. Зоос болон цаасан мөнгөөр байгаа жижиг мөнгөн сан ба жижиг мөнгөн сангийн ваучерыг мөнгө дансны ерөнхий дэвтрийн үлдэгдэлтэй зэрэгцүүлэн үзвэл зохино.
Олсон орлогыг хянах хэрэгтэй. Мөнгөний няравын үүрэг ажиллагааг ачуулах, нэхэмжлэх, дансны авлагын туслах дэвтэр хөтлөх үүрэг ажиллагаанаас тусгаарлах хэрэгтэй. Дансны авлага хөтлөгч буюу бүртгэл хөтлөлт, нэхэмжлэх үүрэг хариуцлага бүхий хүмүүсээс өмнө мөнгөн цуглуулалтыг шууд мөнгөний няравт хүргэх ёстой. Шуудангаар авсан цуглуулалтын хувьд мөнгөний нярав ба бүртгэл хөтлөгчөөс өөр хүн жагсаалт бэлтгэх хэрэгтэй. Энэ горим нь жагсаалтанд тусгагдсан зүйлсийг мөнгөний бүртгэлд тусгасан зүйлстэй зэрэгцүүлэх боломж олгодог.
Тухайн хугацаандаа бичигдсэн эсвэл хугацаа хэтэрсэн чекийг хүлээн авмагц орлогын чекэнд хязгаарласан баталгаа тавих хэрэгтэй. Зөвхөн түншийн дансны хадгаламжийн хувьд уг баталгаа нь зөвшөөрөгдөөгүй хүн чекийн солилцоо хийхэд хүндрэлтэй болгодог. Цуглуулалт тэр хэвээр байх ба шууд хадгалагдах ёстой. Знэ нь ажилчид чекийг түр хугацаагаар ашиглах буюу зөвшөөрөгдөөгүй зорилгоор ашиглах явдлыг арилгахад чиглэгддэг.
Худалдан авагч төлбөр хийсэн тохиолдолд мөнгөний регистерийн бичлэг. бэлэн мөнгөн борлуулалтын тасалбар, цуглуулагчийн орлогын баримт буюу бусад адилтгах мэдээг бэлтгэх ба мөнгийг буруу хуваарилах болон хүлээн авсан мөнгөний бүртгэлийг орхигдуулах буюу өөрчлөх замаар хууль бус үйлдлийг нуух боломжоос зайлсхийхийн тулд мөнгө хүлээн авсанаас өөр ажилтан шалгах ёстой. Салбар байгууллага дахь цуглуулалтыг дансанд хадгалах бөгөөд зөвхөн төв компани татан авалт хийж болно. Зарлага хийхийн өмнө шалгах ба зөвшөөрөл олгох нь энэ хамгаалалтанд хамаарна.
Банкнаас бэлтгэн гаргадаг хадгаламжийн хуудасны хуулбарыг авах ба файл болгон хадгална. Мөнгөний нярав цуглуулалтыг банкинд үнэхээр хадгалсан гэдгийг тогтоохын тулд мөнгөний няраваас өөр нэг хүн тестийн үндсэн дээр хадгаламжийн хуудасны хуулбар ба мөнгөн орлогын бүртгэлийг зэрэгцүүлэн үзэх хэрэгтэй. Хяналт үр ашигтай байхын тулд цуглуулах, хадгаламжийн хуудас бэлтгэх, цуглуулалтыг банкинд хадгалах үүрэг ажиллагааг тусгаарлах хэрэгтэй.
Зарлагыг зохих ёсоор хянах. Чекийг урьдчилан дугаарладаг. Зевшэерэгдэөгүй хүн чек бэлтгэхэд орох явдлыг арилгахын тулд ашиглаагүй чекүүдийг хянах ёстой. Хоосон чекийг бөглөх ба хүндрэл багатайгаар мөнгө болгох боломжтой. Хоосон чекийн хяналтыг хялбар болгохын тулд түүнийг урьдчилан дугаарлах нь зүйтэй байдаг. Хоосон чекийн хангамжийг чекэнд гарын үсэг зурагчид бэлэн байлгаж болохгүй. Яагаад гэвэл чекийг хувийн зорилгоор ашиглаж болох талтай. Хоосон чекэнд гарын үсэг зурах буюу хуурамч гарын үсэг зурахыг хориглоно. Хоосон чекэнд гарын үсэг зурсан тохиолдолд чекэнд гарын үсэг зурагч нь зарлагын зохистой байдлыг тодорхойлох боломжгүй болдог. Мөн энэ нь заль мэх хэрэглэх бүрэн эрх олгодог. Хоосон чекийг эзэмшигч нь банкаар зөвшөөрөгдсөн чектэй адил дурын огноо, дүн, төлбөр хулээн авагчийг бичиж чадна.
Мөнгө болох чекийн татан авалтыг хориглох хэрэгтэй. Мөнгө болгох чекийг дурын хүн мөнгөн хөрөнге болгож чадна. Хэрэв ийм чекийг зөвшөөрөгдөөгүй хүн мөнгө болгосон бол компани маягтанд тавигдах хууль ёсны тэмдэглэгээгээ алддаг. Чек нь цалингийн. жижиг мөнгөн санг дүүргэх чек байлаа ч гэсэн түүнийг мөнгө болгох зөвшөөрөгдсэн хүнд өгөх нь зүйтэй. Хүчингүй болгосон чекүүдийг зохих ёсоор тэмдэглэх бөгөөд банкны төлсөн чекүүдийн хамт файл болгоно.
Гарын үсгийн хэв хамгаалах. Чекэнд гарын үсэг зурах машин ашиглаж байгаа тохиолдолд факс машины гарын үсэг нь хэвэнд орсон хүн уг хэвийг хариуцан хадгалах хэрэгтэй. Гарын үсэг зурагдсан бүх чек зохих ёсоор тайлагнагдсан гздгийг тодорхойлохын тулд хэрэглээ бүрийн дараа машиныг уншуулна. Чекэнд гарын үсэг зурах биет ажиллагаанаас чөлөөлөгдсөн чекэнд гарын үсэг зурагч нь хэв буюу чекэнд гарын үсэг зурах машины түлхүүрийг өөрийн хамгаалалт, ажиглалтаас гаргаж оолохгүй. Уг машин нь дахин суулгах боломжгүй бүртгэлтэй байх ёстой. Ашиглахын өмнө ба ашигласны дараа уншуулах хэрэгтэй бөгөөд чекэнд гарын үсэг зурагч нь машинаар гарын үсэг зурсан чекний тоог гарын үсэг зурах зевшөөрөл олгосон чекний тоотой харьцуулан үзнэ.
Зарлагын ваучер зохих ёсоор дэмжигдсэн байх. Дэмжих баримтуудын иж бүрдэл ба түүнийг бэлтгэх үүрэггүй дээд тушаалын ажилтаны олгосон зөвшөөрлийн хувьд зарлагын ваучеруудыг шалгах хэрэгтэй. Дэмжих баримтууд нь чекэнд гарын үсэгч зурагчийн шалгах зүйл бөгөөд бэлэн байх ёстой. Чекэнд гарын үсэг зурагч нь зарлагын зохистой байдлын эцсийн үүрэг хариуцлагыг хүлээдэг. Иймээс компанийн горим нь тэд ийм үүрэг хариуцлагатай гэж үзээд хайхрамжгүй байдал буюу зальт ажиллагаанаас үүдэх гарзаас зохих ёсоор хамгаалахад компанийг хүчлэх боломж олгох естой. Шинэ бэлтгэн нийлүүлэгчээс нэхэмжлэх хүлээн авсан тохиолдолд ахлах ажилтан нь уг бэлтгэн нийлүүлэгч хуурамч биш бөгөөд үнэхээр бизнесийн ажиллагаанд оролцсон гэдгийг тодорхойлох хэрэгтэй. Төлбөрийг нотлох зохиомол баримт ашигласнаар хуурамч төлбөр хүлээн авагчид мөнгө шилжүүлж хөрөнге завшуулах явдал гардаг. Аливаа төлбөр хүлээн авагчийн жинхэнэ бодит байдлыг шалгах хэмжүүрүүдийг гаргах нь зүйтэй.
Зарлагын чекэнд гарын үсэг зурсаны дараа дэмжих баримтуудыг хүчингүй болгох хэрэгтэй. Чекэнд гарын үсэг зурсаны дараа чекэнд гарын үсэг зурагч буюу түүний хяналтан дор ажилладаг хүн "ТӨЛСӨН" гэсэн үгээр мөнгөний ваучер ба бүх дэмжих баримтуудыг хүчингүй болгох хэрэгтэй. Энэ арга нь төлбөрийн баталгаа болгон дэмжих баримтуудыг нэгээс олон удаа ашиглахаас хамгаалдаг. Иймээс мөнгөний ваучерыг дэмжих бүх нотлох баримтуудыг хүчингүй болгох нь зүйтэй юм.
Мөнгөн хөнгөлөлтийг хариуцах үүрэг нь тогтмол байх. бүх мөнгөн хөнгөлөлтийг авсан гэдгийг харахын тулд үүрэг хариуцлага нь тогтмол байвал зохино. Хайнга буюу анхааралгүй байснаар хөнгөлөлтийг алдаж болох юм. Нэг хүн дээр үүрэг хариуцлагыг тогтмолжуулах нь хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг. Яагаад гэвэл хенгөлөлтийг алдвал өөрийн үүргээ гүйцэтгэж чадаагүй тодорхой хүнд хариуцлагыг ногдуулна.
Банкны тохируулгын тайланг сар бүр бэлтгэх хэрэгтэй. Ер нь банкны тайланг компани тохируулдаг. Чек бэлтгэх буюу гарын үсэг зурах эсвэл мөнгө хариуцах үүрэг хариуцлагагүй ажилтан тохируулгын тайланг бэлтгэж, шалгадаг. Банкны тохируулгын тайлан нь мөнгөн орлого ба зарлагын аудитын хэсэг болдог. Мөнгөний нярав, чек бэлтгэх ба гарын үсэг зурдаг хүн, мөнгөний ажил гүйлгээг бүртгэдэг хүнээс өөр ажилтан үүнийг бэлтгэдэг. банкны тайлан ба банкны төлсөн чекүүд нь дугтуйг нээгээгүй байхад шууд банкны тохируулгын тайлан бэлтгэдэг ажилтан хүргэгдэх ёстой. Иймээс хууль бус ажиллагаа хийсэн хун чекийг авах буюу банкны төлсөн чекийн мэдээллийг өөрчлөх боломжгүй байдаг. Тухайлбал: анх 1,000 песогоор бичигдсэн чекийг мөнгөн зарлагын бүртгэлд 100 песогоор бүртгэж болох юм.
Компанийн тохируулгын горим нь чекийг мөнгөн зарлагын бүртгэлтэй зэрэгцүүлэх, баталгааг шалгах, банкны үлдэгдлийг ерөнхий дэвтрийн үлдэгдэлтэй зэрэгцүүлэх боломжтой байвал зохино. Чекийн огноо, төлбөр хүлээн авагч, дүн нь мөнгөн зарлагын бүртгэлд тусгагдсанаас өөр байж болно. "Хоосон гоёх' буюу далд нөөц бий болгох зорилгоор гаргасан чекийг уг чек төлбөр хүлээн авагчид хүргэгдсэнээс өөр тайлант үед бүртгэдэг. Баталгааг шалгахдаа дараах зүйлд онцгой анхаарал хандуулах хэрэгтэй.
а.    компанийн нэр төсөөтэй байх төлбөр хүлээн авагч, зарим нь байнгын бэлтгэн
нийлүүлэгчийн нэртэй санаатайгаар адил төстэй болгож болох юм.
б.    төлбөр хүлээн авагч баталгаанд хийх өөрчлөлт
в.    олон тооны баталгаа нь төлбөр зориулагдсан төлбөр хүлээн авагчдаа очихгүй
байгааг илэрхийлж болно. Бүх цуглуулалтыг компанийн банкны дансанд
хадгалахын оронд бусдад чекийн баталгаа болгох нь тогтсон практик биш юм.
Банкны буцаан дебитлэсэн хадгаламж буюу цуглуулалтын зүйлс нь мөнгөний няраваас өэр хэн нэг хүнд шууд очих ёстой. Банкны буцаасан хадгаламж нь хууль бус үйлдлийг харуулж болох юм. Цуглуулалт бүрэн хадгалагдсан гэж харуулахыг хүсэж байгаа мөнгөний нярав нь хулгайлсан цаасан ба зоосон мөнгөнийхөө оронд хуурамч чек хадгалдаг. Сүүлд банк хуурамч чекийг буцаах ба энэ хэмжээгээр мөнгөний няравт очих үед түүнийг нууцалдаг. Харин мөнгөний няраваас өөр хүнд чекийг буцаадаг тохиолдолд хүлээн авагч нь чекийн буцаалтын тайлбарыг эрж олно.
Банкны тохируулгын тайланг шалгах. Мөнгөн орлого ба зарлагыг хариуцдаггүй компанийн ажилтан нь бүх тохируулгын тайлан ба ердийн бус тохируулгын зүйлсийн асуудлыг шалгах ёстой. Банкны тохируулгын тайлангийн нэг зорилт нь хууль бус үйлдлийг илрүүлэх явдал учраас цуглуулалт буюу зарлагыг хариуцдаггүй хүн банкны тохируулгын тайлангийн шалгалтыг гүйцэтгэнэ. Хэрэв мөнгөн орлого ба зарлагыг хариуцдаг хүн банкны тохируулгын тайланг шалгадаг бол тэрээр хууль бус үйлдэл хийх ба хэвийн бус зүйлийн талаарх мэдээллийг нуун дарагдуулж болох юм.
Орлого ба зарлагыг зөв тасалбар болгох. Мөнгөн ажил гүйлгээг чек буюу мөнгийг хүлээн авсан ба зарлагадсан өдрөөр бүртгэх хэрэгтэй. Тайлант үеүдийн хоорондох зөв тасалбар болголтыг үр ашигтай болгохын тулд мөнгөн орлогыг жинхэнэ цуглуулалтын эдөр. мөнгөн зарлагыг жинхэнэ төлбөрийн өдөр бүртгэдэг. Зарим үед компани санхүүгийн тайланг "хоосон гоёх" буюу "далд нөөц" бий болгох зорилгоор данс бүртгэлийг дараагийн тайлант үе хүртэл нээлттэй орхиж, өмнөх тайлант үеийн мөнгөн орлого, зарлагыг тухайн тайлант үед бүртгэх эсвэл өмнөх тайлант үеийн мөнгөний бүртгэлд тухайн тайлант үеийн мөнгөн ажил гүйлгээг бүртгэдэг. Мөнгөн ажил гүйлгээг эер өөр тайлант үед бүртгэх нь мөнгө, авлага,. өглөг,. орлого, зардал болон санхүүгийн тайлангийн бусад дансыг илүү буюу дутуу илэрхийлэх үр дүнтэй.

Жижиг мөнгөн сан

Бараг бүх компани ажилчдын хоол унааны зардал, конторын хангамжийн зүйлс гэх мэт олон тооны зүйлсэд бага хэмжээний мөнгө төлөх шаардлагатай байдаг.
Иймд үнийн дүн багатай жижиг төлбөрт тэр болгон чек бичих нь цаг хугацаа зардал их гардаг учраас компаниуд нь бага хэмжээний төлбөрт зориулан гар дээр бэлэн мөнгө байлгадаг. Энэ мөнгийг жижиг мөнгөн сан гэнэ. Жижиг мөнгөн санг зөвхөн үнийн дүн багатай, жижиг зардлуудыг төлөхөд зарцуулах ба жижиг мөнгөн сангийн хэмжээг  байгууллагын удирдлагаас тогтоож өгдөг. Жижиг мөнгөн сангийн бүртгэл нь дараах байдлаар хийгдэнэ.

1. Жижиг мөнгөн сан байгуулах үрьдчилан тогтоосон хэмжээгээр уг санг байгуулж тодорхой няравт хариуцуулж өгнө.

Жишээ нь:   Компани 1 сарын 1-нд 1500,000₮ жижиг мөнгөн санг байгуулсан.

Дт Жижиг мөнгөн сан              1500,000

Кт Касс/ харилцах                                          1500,000

2.    Жижиг мөнгөн сангаас зардал гарах үед ямар нэгэн бүртгэл хөтлөхгүй бөгөөд зөвхөн зардлыг баримт бүрдүүлж сангийн үлдэгдлийг бүрэн бүтэн байлгах үүргийг нярав хариуцана.

3.     Жижиг мөнгөн санг дүүргэх. Сар эсвэл 7 хоногын эцэст жижиг мөнгөн сан дахь мөнгө дуусах дөхсөн үёд нярав холбогдох зардлын баримтуудыг хавсарган санг нөхөн дүүргэх хүсэлтийг нягтланд гаргана. Баримтуудыг үндэслэн нягтлан бодогч дараах журналын бичэлт хийн санг нөхөн дүүргэж зарцуулсан мөнгийг няравт дахин олгоно.

Жишээ нь:  Сар бүрийн 14-нд жижиг мөнгөн санг нөхөн дүүргэнэ. 1-р сард жижиг мөнгөн сангаас дараах зардлууд гарав

Дт Ажилчдын хоол унааны зардал                      500,000

Дт Бичиг хэргийн зардал                                         100,000

Дт Бензин шатахууны зардал                                 400,000

Дт Шуудангийн зардал ба бусад зардал              400,000

Кт Касс/ харилцах                                                                      1400,000

4.       Жижиг мөнгөн сан нь байвал зохих үлдэгдлээсэй зөрсөн бол байвал зохих үлдэгдлийг гаргахдаа жижиг мөнгөн сангийн хэмжээнээс холбогдох баримтуудын дүнг хасдаг. Энэ байвал зохих дүн нь жижиг мөнгөн сан нь тооллогоор үлдэгдлийн дүнгээс зөрж болно. Энэ зөрсөн дүн жижиг мөнгөн санг нөхөн дүүргэх үед мөнгөний илүүдэл ба дутагдал дансны кт ,дт бүртгэнэ.

Жишээ нь:  Компанийн жижиг мөнгөн санг нөхөн дүүргэх үед баримтаар нотлогдох зардал нь 1400,000₮ сангийн тооллогоор үлдэгдэл 100,000₮ байв.

Дт Холбогдох зардал                                               1400,000

Дт Мөнгөн илүүдэл ба дутагдал                             100,000

Кт Касс/ харилцах                                                                        1500,000

Мөнгөн илүүдэл ба дутагдлын эзэн нь тогтоогдоогүй тохиолдолд санхүүгийн тайлан гаргах үед орлогын тайлангийн бусад орлого эсвэл бусад зардал дансанд хаана.

Дт Бусад зардал                             100,000

Кт Мөнгөн илүүдэл ба дутагдал                 100,000

Хэрэв дутагдлын эзэн нь тогтоогдсон гэвэл

Дт Авлага                                         100,000

Кт Мөнгөн илүүдэл ба дутагдал                 100,000

5.    Жижиг мөнгөн сангийн хэмжээг өөрчлөх хэрэв байгууллагын удирдлага жижиг мөнгөн сангын тогтоосон хэмжээ их байна гэж үзвэл жижиг мөнгөн сангийн кт-ийг бууруулна.

Жишээ нь:  Байгууллага жижиг мөнгөн сангийн хэмжээг их байна гэж үзэн 500,000₮ болгохоор шийдсэн.

Кд Касс/ харилцах                       500,000

Кт Жижиг мөнгөн сан                                 500,000

Нягтлан бодох бүртгэлийн үүсэл хөгжил

Бүртгэлийн үүсэл хөгжил нь ахуй амьдралаас урган гарсан нь илэрхий тул анх ухамсарт сэтгэхүйт хүн үүсэн цагаас үүдэлтэй юм. Өөрөөр хэлбэл ахуй амьдралын элдэв зүйлийг зөвхөн санаж бодох төдийгүй мод, чулуунд хэрчээс , зураас зэргээр тэмдэглэл хийж элдэв дүрс, чулуу зэрэг зүйлсээр агнасан ан амьтад, жимс жимэсгэнэ, багаж зэвсэг зэрэг ахуй амьдралын зүйлээ хэмжиж тооцоолж иржээ. Энэхүү үйл ажиллагаа нь өнөөгийн нягтлан бодох бүртгэл үүсж бий болохын үндэс суурь нь болсон түүхтэй.

Цаашид нийгэм, үйлдвэрлэл техник технологийн хөгжилтэй зэрэгцэн бүртгэл ч хувьсан өөрчлөгдөж улам боловсронгуй болж ирсэн. Мөн хүн төрлөхтөний худалдаа арилжаа наймааны хөгжилтэй уялдан мөнгө хэмээгч төлбөрийн хэрэгсэл бий болсон нь нягтлан бодох бүртгэлийн хөгжилд томоохон түлхэц болсон.
1494 онд Италийн Венец хотод Лука Пачола гэдэг хүн "Бүх арифметик, геометрийн пропорц ба харьцааны тухай цогц сургааль" хэмээх ном бичсэн бөгөөд уг номонд "Данс бичилтийн тухай шастир" гэсэн тусгай бүлэг оруулжээ. Энэхүү бүлэгт дундад зууны үеийн худалдаачдын худалдаа ба зээлийн үйл ажиллагааг данс ба давхар бичилтийн аргаар хэрхэн хөтөлдөг тухай нэгтгэн дүгнэж үлдээсэн байна. Ийнхүү тэр үед дансны системд давхар бичилтийн аргыг хэрэглэж бүртгэл хөтлөхийг Нягтлан бодох бүртгэл гэж нэрлэх болжээ. Ийнхүү Лука Пачолагийн тодорхойлсон бүртгэлийн хэлбэрийг дэлхий дахинд "Италийн давхар бичилтийн хэлбэр" гэж нэрлэж энэхүү арга хэлбэрээр Итали, АНУ, Франц, Герман, Орос зэрэг улсуудад нэвтэрч арга хэлбэр нь боловсронгуй болон хөгжсөөр иржээ.
Нягтлан бодох бүртгэл монгол улсад: Хувьсгалаас өмнөх феодалын ёст Монгол оронд бараа таваарын солилцоо, албан татвар, улсын орлого, зарлагын мөнгөн гүйлгээнд өртгийн түгээмэл хэмжүүр байгаагүй, ард түмний дийлэнх нь бичиг үсэггүй, эдийн засгийн үндсэн салбар нь дан ганц хувийн тархай бутархай нүүдлийн мал аж ахуй зонхилж байсан зэрэг нь аж ахуйн салбаруудыг хамарсан системт бүртгэл хөтлөх боломжийг хязгаарлаж байлаа. Иймд тухай үед гар тэмдэглэл төдий бүртгэлтэй байлаа. Харин 1921 оны хувьсгалын дараа Сангийн яам, ЗХУ-ын мэргэжилтний туслалцаатайгаар 1923-1924 оноос Европын давхар бичилтийн бүртгэлийг нэвтрүүлэх арга хэмжээг авч явуулсан.
Ийнхүү нягтлан бодох бүртгэлийн улс оронд шинээр нэвтрүүлэхэд мэргэжилтэй боловсон хүчин нэн тэргүүнд шаардлагатай байсан тул 1924 оны 6 сард Сангийн яамны дэргэд "Гаалийн түр сургууль" байгуулагдсан ба дараа нь "Нягтлан бодох бүртгэлийн түр сургууль" болон өөрчлөгдсөн.
Монгол улс нь:
1926-1961 онд нягтлан бодох бүртгэлийн меморал-ордерийн систем
1961-1991 онд журнал ордерийн систем
1991-1993 онд товчоололо хэлбэрийн нягтлан бодох бүртгэлийг тус тус хэрэглэж байсан бөгөөд 1993 оноос хойш олон улсын стандарт бүртгэлийн хэлбэрээр нягтлан бодох бүртгэлийг хөтлөх болсон.

Маркетингийн төлөвлөгөөгөө хийх

Таны маркетингийн төлөвлөгөө товч, тодорхой, сайн бодож боловсруулсан бичиг баримт байх ёстой бөгөөд таныг маркетингийн хөтөлбөрөөр удирдан чиглүүлнэ. Энэ төлөвлөгөө нь танай маркетингийн зорилт, тэр зорилтод хэрхэн хүрэхэд анхаарах ёстой. Танай компани бүтээгдхүүн, үйлчилгээний алиныг нь ч хангадаг байсан, таны амжилтад маркетингийн төлөвлөгөө зайлшгүй хэрэгтэй.


Амжилттай маркетингийн төлөвлөгөө бүтээх зургаан гол элементийг доор жагсаав. Танд хэсэг бүрт нэг юм уу хоёр өгүүлбэр л хэрэгтэй байж болно... эсвэл та хэсэг бүрийг цөөн хэдэн тодорхой заалтуудад задлан хуваахыг хүсч болно.

1. Зорилго
2. Таны зорилтот худалдан авагч
3. Таны бүтээгдхүүн, үйлчилгээний ашиг тус
4. Байр сууриа тодорхойлох
5. Таны маркетингийн тактик
6. Таны маркетингийн төсөв

Хэсэг бүрийг хийхдээ та дараах зөвлөмжүүдийг санаж байх хэрэгтэй:

Маркетингийн төлөвлөгөөгөө энгийн байлга.

Олон жижиг бизнесийн эзэд хэт дэлгэрэнгүй төлөвлөгөө хийснээс болж зорилгоо мэдэхээ больдог. Төлөвлөгөөгөө энгийн байлгаснаар та хүрэх хэрэгтэй зүйлдээ төвлөрөх тодорхой ажлын дарааллыг бий болгоно.

Маркетингийн төлөвлөгөөгөө бичиж эхэл (энэ тухай бодож, толгойдоо байлгаж байснаас бичиж эхэлсэн нь дээр).

Таны юунд хүрэх гээд байгааг сануулж байдаг бичиг баримттай байх нь чухал.

Шууд, тодорхой бай.

Хэрэв та итгэлгүй байгаа бол, найз нөхөд, хамаатан садан, хамт ажиллагсад, эсвэл ажилтнуудаасаа өөрийн төлөвлөгөөг уншихыг хүс. Тэд таны зорилгыг тэр даруй олж мэдэх ёстой.

Хэт их уян хатан байх хэрэггүй.

Та зах зээлийн янз бүрийн болзошгүй нөхцөл байдалд зориулан төлөвлөмөөр байж болно. Хэрэв таны зах зээл хурдан өөрчлөгддөг бол та үүнийг төлөвлөгөөндөө оруулах ёстой. Гэхдээ баримталж байх стратегийг бүтээ - нэгдүгээрт төлөвлөгөөтэй байхын зорилго нь энэ юм.

Маркетингийн төлөвлөгөөгөө үргэлж - тухайлбал улирал бүр, сар бүр хянан үзэж бай.

Энэ нь та сар бүр төлөвлөгөөгөө засаж өөрчил гэсэн үг биш. Гэхдээ үүнийг үнэлж, чиг шугамандаа байгаа эсэхээ шалгахад цаг зарцуулах хэрэгтэй.

Эцэст нь хэлэхэд....маркетингийн үйл ажиллагаагаа хэзээ ч бүү зогсоо!

Таны төлөвлөгөө бэлэн болонгуут, та үйл ажиллагаагаа эхлэх хэрэгтэй. Маркетингийн хөтөлбөртөө өөрийгөө дайчил. Өөрийгөө зогсонги байдалд бүү оруул. Үүнийг дагаж мөрдсөнөөр та бизнестээ цэцэглэн хөгжих боломж өгөх болно.

Зорилго
Аливаа маркетингийн төлөвлөгөөний ерөнхий зорилго нь танай бизнесийн ашгийг аль болох их болгоход оршдог. Гэхдээ энэ нь танай бизнесийн хувьд яг юу гэсэн үг вэ? Түүнийгээ энд илэрхийл. Хэрэв та хүүхдийн хувцасны загвар зохион бүтээгч бол, таны зорилго "Хүүхдийн хувцсыг хамгийн бага үнээр хамгийн олон тоогоор борлуулах"-ад чиглэж болно. Хэрэв та интернет ашиглахад компаниудад тусалдаг бие даасан компьютерийн зөвлөх бол, таны зорилго "Аль болох бага үнээр хамгийн олон тооны үйлчлүүлэгч олж авах замаар цагаа бүрэн захиалганд оруулах." байж болно.

Та энэ хэсгийг бичихдээ бодох зарим зүйл:

* Таны маркетингийн төлөвлөгөөний зорилго танд илэрхий мэт санагдаж болно. Гэхдээ үүнийг өмнөө тавиад бичгээр илэрхийлснээр та өөрийн зорилтдоо анхаарлаа төвлөрүүлсээр байх болно.

* Олон бизнес өөрсдийнхөө маркетингийн төлөвлөгөөг улам их танигдах, хэвлэл мэдээлэлд гарах, мундаг зар сурталчилгаа бичих, гэх мэт зүйлийн тухай зүйл гэж боддог. Эдгээр нь зорилго биш, тактик юм. Эдгээрийн эцсийн үр дүн таны ашгийг өсгөх зорилготой.

* Хэрэв та "таны маркетингийн төлөвлөгөөний зорилго юу вэ" гэсэн асуултад хариулахад хэцүү байвал "та яагаад маркетинг явуулж байгаа юм бэ?" гэж бодож болох юм. Эдгээр асуултын хариу нь ижилхэн байх ёстой.

Таны зорилтот худалдан авагч нар
Зорилтот худалдан авагч нартаа хүрэхийн тулд, та тэдний хэн болохыг мэдэх ёстой. Нийтлэг таньж болох шинж чанарыг хай. Тэд компаниуд уу эсвэл хувь хүмүүс үү? Тэд тодорхой нас, газар зүй, орлогын хүн ам зүйн бүлэгт багтдаг уу? Тэд таны бүтээгдхүүн, үйлчилгээний төрлийг хэрхэн худалдан авдаг вэ? Тэд эдгээрийг хэр олон удаа авдаг вэ? Тэд ямар онцгой шинжийг хайдаг вэ?

Ерөнхий нэр томъёо бүү хэрэглэ - "нялх хүүхэддээ хувцас худалдан авахыг хүссэн хүмүүс" гэхийн оронд "шинэ төрсөн хүүхдэд онцгой гадуур хувцас хайж байгаа өвөө, эмээ нар болон бусад бэлэг өгөгчид." гэх маягийн үг хэрэглэ

Өөрийгөө хэтэрхий бүрхэг ойлгуулахаас болгоомжил. Хүн бүр таны зорилтот худалдан авагч биш. Хүн бүрт бүтээгдхүүн үйлчилгээгээ бүү борлуул - зах зээлээ бүлэг болгон хуваа. Хэрэв та тодорхой нэг бүс нутагт гэрийн халаагуурын тос зардаг бол, та тухайн бүс нутгийн айл бүрт маркетингийн үйл ажиллагаагаа чиглүүлж болно. Гэвч энэ нь цаг мөнгөө үр ашигтай хэрэглэж байгаа хэрэг мөн үү? Мэдээж үгүй. Та төвлөрөх зүйлээ улам нарийсгахыг хүснэ. Таны зорилтот худалдан авагч нар гэрийн халаагуурын тосны одоогийн хэрэглэгч нар уу эсвэл хийн халаагуур хэрэглэдэг боловч тосон халаагуур хэрэглэх талаар бодож байгаа хүмүүс үү? Эсвэл та дөнгөж байшин худалдаж аваад, хэнээс тос худалдан авахаа хараахан шийдээгүй байгаа хүмүүсийг хайж байна уу? Та орон сууцны хорооллын худалдан авагч нарт бүтээгдхүүнээ зарж байна уу эсвэл орон нутгийн бизнесүүдэд зарж байна уу?

Судлах бусад зарим зүйл:

* Таны зорилтот зах зээл борлуулалтын зорилтуудыг тань дэмжихээр том эсэхийг шалга.

* Таны зорилтот зах зээл хэн бэ гэдгийг бүү таа. Боломжтой бол судалгаагаар тоо хэмжээг тодорхойл. Мэргэжлийн холбоо нийгэмлэг рүү утасд; судалгааны номын сан руу очиж зах зээлийн мэдээ хай; хүн амын тооллогын дүнгээс хүн ам зүйн мэдээг ашигла; г.м.

* Таны бүтээгдхүүн буюу үйлчилгээг худалдан авагч нь хэрэглэгч байх албагүй.

* Хэрэв бизнес хооронд борлуулалт хийдэг бол, таны бүтээгдхүүн буюу үйлчилгээг компани биш хүн худалдан авдгийг санаж байх хэрэгтэй.


Таны бүтээгдхүүн үйлчилгээний ашиг тус
Та бүтээгдхүүн сурталчилдаггүй. Та үйлчилгээ сурталчилдаггүй. Та ашиг тусыг сурталчилдаг. Тэдгээрийг энд тодорхойлж бич. Таныг өрсөлдөгчдөөс тань ялгаруулах танай бүтээгдхүүн, үйлчилгээний онцгой шинжийн талаар бод. Үүнийг мөн Борлуулалтын онцгой санал гэдэг. Энэ нь танай бүтээгдхүүний загвар хийц, зах зээлийн талаархи таны мэдлэг, шинэ технологи, тусгай үйлчилгээ, онцгой авъяас, эсвэл өөр ямар нэгэн зүйл байж болно. Жишээ нь, Сони телевизийн борлуулалтын онцгой санал нь Тринитрон хоолойн супер дүрс байсан юм. Бургер Кингийн борлуулалтын онцгой санал нь гал дээр шардаг бургер байлаа.

Өөрийн борлуулалтын онцгой саналыг боловсруулж байхдаа эдгээр заалтын талаар эргэцүүлж бодоорой:

* Та давуу талынхаа зэрэгцээ сул талаа харгалзан үзэхийг хүсч болно. Таны давуу болон сул тал юу болохыг мэдэнгүүтээ давуу талаа аль болох ихэсгэж, сул талаа аль болох багасгахын тулд маркетингийг хэрэглэж болно.

* Мөн өрсөлдөгчдийнхөө давуу, сул талыг харгалзан үз - тэгснээр та тэдний давуу талыг аль болох бага болгож, сул талыг нь ашиглаж чадна.

Байр сууриа тодорхойлох
Байр суурь гэдэг нь зах зээл дээрхи таны таних нэр юм; та бүтээгдхүүн буюу үйлчилгээгээ зах зээл болон өрсөлдөгч нартаа хэрхэн харуулахыг хүсч байна. Байр сууриа тодорхойлох нь таны маркетингийн хэсэг бүрт нөлөөлнө.

Байр сууриа санал болгож буй ашиг тус, худалдан авагчдын хэн болох, өрсөлдөгчид хэрхэн байр сууриа тодорхойлсон зэрэг дээр үндэслэн тодорхойл. Байр сууриа тодорхойлох мэдэгдлээ сайн төвлөрсөн, товч байлга. Жишээ нь, Acme Movers компани байр сууриа "Три Сити дүүрэг дэх хамгийн найдвартай нүүлгэх компани." гэж тодорхойлж болно. Гал тогооны өрөөгөөр мэргэжсэн хоёр архитектор тэс өөр байр суурьтай байж болно - нэг нь "хамгийн их шинэчлэгч, орчин үеийн гал тогооны өрөөний орчныг бүрдүүлдэг зохион бүтээгч," гэж байхад нөгөө нь "зардлын хувьд хамгийн үр ашигтай, уламжлалт гал тогооны өрөөний зохион бүтээгч." Хэний гал тогооны өрөөг Хотын байр сэтгүүлээс үзнэ гэж та бодож байна? Мөн хэний гал тогооны өрөө нь дундаж худалдан авагчид чиглэсэн байна гэж та бодож байна?

Байр сууриа тодорхойлох зарим зөвлөмж:

* Байр сууриа тодорхойлох мэдэгдлээ боловсруулахдаа, туйлын онцгой гэдэг талаас нь бод - "хамгийн их," "хамгийн сайн," "хамгийн хурдан шуурхай," "хамгийн хямд,""цорын ганц," г.м.

* Хэрэв та болон таны өрсөлдөгчдийн хооронд нэг их ялгаа байхгүй бол, одоогоор хангагдаагүй худалдан авагчийн ач холбогдол бүхий хүсэлт буюу хэрэгцээг эрж хай.

* Болж өгвөл шууд өрсөлдөгчийн эсрэг байр сууриа бүү тодорхойлDon. Хэрэв та ингэвэл байр суурьгүй мэт харагдаж, таны худалдан авагч анхаарлаа өөр тийш хандуулна. Үүний оронд бүтээгдхүүн буюу бүтээгдхүүнийхээ давуу тал дээр төвлөр.

* Та дан үнэ дээр байр сууриа тодорхойлохдоо маш болгоомжтой бай. Учир нь ийм байр суурийг маш амархан түрүүлж авч болдог.

* Зөвхөн имиж дээр байр сууриа бүү тодорхойл. Та байр сууриа агуулгаар дэмжих хэрэгтэй. Хэрэв та ингэж чадахгүй бол, энэ нь сүйрлийн жор болно гэсэн үг.

Таны маркетингийн тактик
Зорилтот худалдан авагч нартаа хүрэхэд хэрэглэхийг хүсч буй маркетингийн тактикуудыг тодорхойл - жишээ нь зар сурталчилгаа, олон нийттэй харилцах харилцаа, эсвэл борлуулалтын урамшуулал. Эдгээр нь таны маркетингийн стратегийн зэвсэг юм. Эднийг ухаалаг сонго. Эдгээр нь таны байр суурийн тодорхойлолт, ашиг тустай нийцэж дэмжиж байх ёстой.

Хэрэгсэл бүрийг хэрхэн ашиглахаа маркетингийн төлөвлөгөөндөө яг таг илэрхийлэх шаардлагагүй. Та янз бүрийн тактикийн зорилго, өнгө аясын талаар бичиж болно. Жишээ нь, интернетийн зөвлөх дараах байдлаар бичиж болно: "Хэвлэлийн мэдээнүүд нь манай интернетийн мэргэжлийн мэдлэг, туршлагын талаар төвлөрөх ёстой"; "Дээд удирдлага компьютерийн худалдааны шоун дээр үг хэлнэ"; "Хэвлэлийн зар сурталчилгаа Мэдээ сонины ангилсан зарын компьютерийн хэсэг дээр төвлөрөх ёстой." Таны маркетингийн төлөвлөгөө таны баримтлах чиг баримжаа гэдгийг сана - та илүү нарийвчлахыг хүсэхгүй.

Энд таны хэрэглэж байж болох хэрэгслийн жагсаалт бий. Мэдээж хэрэг, таны сонгож болох өөр олон маркетингийн зэвсэг байдаг.

* Зар сурталчилгаа (хэвлэл, радио, телевиз)
* Товхимол
* Тараах материал
* Ангилсан зар
* Нийгмийн үйлчилгээ
* Тэмцээн
* Тасалбар
* Шуудангаар шууд илгээх
* Үйл явдал
* Танилцуулга
* Үнэгүй дээж
* Байнгын худалдан авагчийн хөтөлбөр
* Бэлэг дурсгалын зүйлс (футболка, үзэг, бусад зар сурталчилгааны зүйлс)
* Дотоод хаяг/сурталчилгаа
* Сүлжээ байгуулах
* Сонин
* Гадаад хаяг/зарлалын самбар
* Хувийн хэлхээ холбоо
* Хувийн захидал
* Бүтээгдхүүний баглаа боодол
* Худалдан авах цэгийн зар сурталчилгаа
* Урамшуулал
* Олон нийттэй харилцах харилцаа
* Нийтэд түгээх
* Харилцааны борлуулалт
* Борлуулалт
* Семинар
* Ивээн тэтгэх
* Анхаарал татах
* Утсаар сурталчилж борлуулалт хийх
* Худалдааны үзэсгэлэн
* Утасны лавлах

Таны маркетингийн төсөв
Хэр их мөнгө өөрөөр хэлбэл төлөвлөсөн нийт борлуулалтын хэдэн хувийг маркетингт хөрөнгө оруулахаар бодож байгаагаа товч бич. Та үүнийг сар, улирал, жилээр нь задалж бичиж болно. Бизнесийнхээ янз бүрийн санхүүгийн тайланг хийх үедээ та аль хэдийн маркетингийн төсвөө тодорхойлсон байх ёстой. Таны сонгох тоо нь таны бизнесийн төрөл, зорилгоос их хамаарах болно. Энэхүү тоо 5%-50% бүр илүү ч байж болно. Хэрэв танайх маркетингийн чиг баримжаатай компани - жишээлбэл бүтээгдхүүнээ шууд шуудангаар болон шууд хариулах зар сурталчилгаагаар борлуулдаг компани бол - сүлжээ байгуулах замаар, харилцааны маркетингаар үйлчлүүлэгчийн хүрээгээ бий болгодог компаниас илүү их мөнгө хуваарилах болно.

Төсвөө хийхдээ харгалзан үзэх бусад хэд хэдэн зүйлийг энд дурдъя:

* Тоо тавьснаар та маркетингийн хөтөлбөрөө дэмжихэд өөрийгөө дайчилж байна гэсэн үг. Та янз бүрийн хэлбэрийн зар сурталчилгаа, олон нийттэй харилцах харилцаа, бусад тактикт хэр их мөнгө зарцуулж чадахаа мэдэх болно.

* Маркетингийн тактик бүр хэр үр дүнтэй байна гэдгийг байнга хянах ёстой. Та маркетингийн хөрөнгө оруулалтаасаа аль болох их ашиг олохыг хүсдэг.

Богд хааны ордон музей

1911 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр Монголчууд Манж гүрнээс салж, тусгаар тогтносноо дэлхий дахинд зарлаж, 8-р богдыг Монгол улсын эзэн хаанаар өргөмжилсөн билээ. Эл түүхэн үйл явдлыг санаачлан, оройлон зохион байгуулсан, удирдагч 8-р богд Жавзандамба хутагтыг эдүгээ монголчууд бараг мартах шахжээ. Түүний тухай социализмын үед шар феодал, сохор энэ тэр гээд бүхий л талаар нь муучлан доромжилж байв. Бүр түүнийг амьсгалаа хураан хураатлаа Монголын ард түмний дайсан байсан мэтээр бичиж байлаа. Монголын сүүлчийн эзэн хаан 8-р богдын Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд оруулсан хувь нэмэр, 1911 оны Үндэсний хувьсгалын урьдчилсан нөхцөл, өрнөл, оргил болон дараах үеийн үйл явдлыг архивын эх сурвалжид тулгуурлан аль болох бодитоор нээн харуулахыг хичээнгүйлэн оролдов. Богд хаан бол Монголчуудын шашны тэргүүн, 1911 оноос төр шашныг хослон барьсан эгэлгүй нэгэн удирдагч, үндэсний хувьсгалын эцэг байсныг мартаж яахин болно.

Монгол төр, шашныг хослон баригч 8-р Богд Жавзандамбаын |1869-1924| Дэнчингалбын хэрмэн дэх шар ордон шатсан тул Туул голын хөвөөнд ногоон ордны уран барилгын цогцолбор-Шаравпэлжээлин буюу Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүмийг 1893 оноос эхлэн барьж 1906 дуусгажээ. Энэ хугацаанд тус ордны Махранзын сүм , Эрдэм итгэмжит сүм , Лаврин сүмүүдийг барьсан байна. Богд хааны ногоон ордонг 1926 оноос эхлэн музей болгсон байна. Оросын 3-р Николай хаанаас 8-р Богдод бэлэглэсэн барилгын зураг төслөөр 1905 онд өвлийн Ордно хэмээх вроп маягийн хоёр давхар цагаан байшинг барьжээ. Энэ байшинд Богд хаан хатан Дондогдуламын хамт 20 гаруй жил амьдарчээ. Одоо уг байшинд Богд хаан , хатан Дондогдулам нарын эдэлж хэрэглэж байсан хувцас , хааны титэм малгай , хатны гоёлын хэрэглэл , хаан , хатны сэнти , ор , гадаад улсуудаас бэлэглэсэн амьтны чихмэл , барын арьсан гэр зэргийг дэлгэн үзүүлж байна. Богд хааны Ногоон ордон , хаалгууд , хэрмэн доторх сүм дугануудын ур хийцийн талаарх зарим зүйлийг тодруулбал :

1 Янпай | халхавч хаалга | . Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүмийн өмнө талд хүндэтгэлийн тэмдэг болгож Өмнөд буюу халхавч хаалга , түүний хоёр талд пайлуур буюу чулуун багана босгожээ. Халхавч хаалган дээр хослуулан түүнийг тойруулан монгол орны байгалийн баялаг , уул , усны төлөөллийг уран

гоёмсгоор товойлгон дүрсэлжээ

2 Асарт гурван хаалга | Ямба ёслолын хаалга | Энэ гурван хаалгыгн гол хаалгаар Богд хаан заларч , зүүн талынхаар аймгийн хан ,шашин , төрийн ямбат ан , хамба , цорж , ноёд болон гадаадын зочид, баруун талынхаар хөгжмийн ба хааны бие хамгаалах торгон цэргүүд тус тус орж гардаг байжээ.

3 Шөргөн хайс : Богд хааны ногоон ордон , сүмийн өмнө талд ямба ,хүнднэтгэлийн тэмдэг болгож хүрэн өнгөтэй шөргөн модыг зөрүүлж хайс хийсэн байна.

4 Тугны мод | чий-ган | Андинмэн буюу Амгалан энхийн хаалгын өмнө зүүн , баруун талд тугны модыг босгосон байна. Шашны баяр ёслолын үеэр баруун талын модонд төрийн хөх туг, зүүн талын модонд шашны шар тугийг тус тус мандуулдаг байна.

5 Андинмэн хаалга | Амгалан энхийн хаалга | 8-р Богд Жавзандамбыг төр , шашны хэргийг хослон баригч хаан болсонд зориулж 1912-1919 онд барьжээ. *Зоригт* цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид , Тэжаан нарын шилдэг уран барилгачид уг хаалгын зургаг төслийг зохион гаргажээ. Нэг хадаасгүйгээр 108 төрлийн оньс сүлжээг ашиглах сонин сайхан зохиомж сэтгэн бодож , барьсан байна.

6 Махранзын сүм | Дөрвөн их хааны сүм | Энэ сүмийн хаалганы дээд талд алтан шар луугаар тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр алтан үсгээр *Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүм* гэж санскрит , түвд , монгол , хятад , манж хэлээр бичсэн байдаг, Буддын шашны номлолоор Ёлхорсүрэн , Жамъяансүрэн,

Пагжийбуу , Намсрай гэсэн гал , ус , газар , тэнгэр дөрвөн махбодын эзэд буюу дэлхий ертөнцийн дөрвөн зүгийн эзэд гэж байдаг бөгөөд эдгээр нь бурхан багшийн шаныг элдвээс сахин хамгаалдаг нэсэн домогтой,

7 Жин хонх , жин хэнгэрэгний сүүдрэвч / Равса / Богд хааны ордонд жил бүр одод дэнгэр , лус тахиж амар амгалан орших хоёр төрлийн их тахилга үйлдэж байсан ба энэ үеэр тэнгэр , лусын эздэд зориулж хонх , хэнгэрэг дэлддэг байжээ. Мөн Богд хаан гаднаас залрах , явах үеэр буу гурван удаа тавьж , сангийн бүрээ татмагц долоон удаа хонх цохиж , хэнгэрэг дэлддэг байв . хурал ном , баяр ёслолын үеэр уриа дохионы журмаар хэрэглэх болсон байна.

8 Эрдэм итгэмжит | Найдан | сүм болон өмнө талын хоёр Жотхан сүм , Найдан сүмд жил бүр зуны сүүл сард Дэнчингалав дацангаас 8-16 лам ирж Богд хааны нас буяны мөрд зориулан *Найданчог* хурдаг байжээ. Одоо энэ сүмд шашнй хурал ноын үер хэргэлдэг хөгжим жансаг болон Бизьяа Аюуш , Цагаан дарх эх , буддын шашныг залгамжлагч Зонхава Лувсандагва , түүний шавь нарын хөөмөл дүр зэргийг тавьжээ. Уг сүмийн баруун , зүүн талд орших жижиг сүм Богдын ордон ба шүтээний сүмд ажилладаг донир , сойвон нар , ордны бараа бологчид шадар хүмүүс байрлаж байв. Одоо баруун талын сүмд 9-р зууны эцсээс 10-р зууны эхэн үеийн монголын урчуудын зээглэн нааж торго хоргойгоор урласан гайхамшигт бүтээлүүдийг | зээгт наамал | дэлгэн тавьсан байна. Зүүн талын сүмд мөнгөн үщийн зураачДын эрдэс чулуу , шороон будгаар зурсан танка зургууд , бурхадын хөргүүдийг тавьсан буй.

9 Ногоон Лавиран болон түүний өмнө талын хоёр Жотхан сүм. 8-р Богдын гол шүтээний сүм бөгөөд Богд өөрөө зуны цагт өдөр бүр нам бясалгаж нямба хийдэг байв. Лавиран сүмийн хамгийн дээд оройн жижиг сүмд хааны гол шүтээн Очирдарь бурхныг залж байжээ. Одоо энэ сүмд Өндөргэгээн Занабазарын бүтээсэн хорин нэгэн Дарь эх , бусад урчуудын бүтээсэн бүтээлээс тавьжээ. Баруун талын сүмд дээр үед аймгийн хан , ван , гүн , бэйс , шадар сайд нар байрлаж байсан ба сүүлийн үед Богдын бурхны сангийн сүм гэж нэрлэж байсан. Одоо энэ сүмд 9-10-р зууны эхний үеийн монгол урчуудын бүтээсэн гуулин цутгамал ,хөөмөл , шуумал , баримал , сийлбэр зэргийг дэлгэн тавьсан буй. Зүүн талын сүмд тэр үед хутагт , хувигаан , цорж , хамба , ёнзон зэрэг Богд хааны бараа бологсод байрлаж байсан бөгөөд Богдын олон сүмбүм хүлгэн судрууд бүхий номын сан байжээ. Одоо энд Богдын хэрэглэж байсан судар ном, судрын бар , бурхадын хэв , бурхан багш 16 найдангийн хамтаар Аюуш бурхад, 1912 оны нийслэл хүрээний гэрэл зураг, сүмийн загвар бий. 10 Хувцасны сангий байшин. 1913 онд Өвлийн ордны өмнө талын хананд тулгаж Хувцасны сангийн гэндэх энэ жижиг байшинг барьсан. 1915 онд Шар

орлон шатсан тул түүний\ хувцасны сангуудад байсан хувцас, эрний эд зүйлсийг Ногоон ордонд шилжүүлсэн байна. Эдгээр уран барилгын чуулгаас Богд хааны ногоон ордон бүрдэх бөгөөд урьд өмнө байсан зарим жижиг сүм , Дарь эхийн сүм , аж ахуйн үйлчилгээний барилгууд , амьтдын байр зэрэг нь

хадгалагдаж үлдсэнгүй. 1959-1961 онд Богд хааны ногоон ордны бүх барилгад их засвар хийж өнгө будгийг нь сэргээн засварласан байна. 1973 , 1981 онд Өвлийн ордны хана , шалыг сэргэн засварлаж , хазайлтыг тэгшилсэн бөгөөд 1988 онд Андинмэн хаалга , тугны мод , 1996 онд Асар хаалга зэргийг

засварласан юм. Богд хааны Ногоон ордны байгууламж төлөвлөлтийн хувьд гол тэнхлэг дээр *Цогчин дуган* буюу гол сүм орших бөгөө тэнхэлгийн дагуу буюу тэгш хэмийн байрлалаар урдаас хойш сүм , дугануудыг зориулалтаар нь эрэмбэ дараатай байрлуулдаг ёсыг баримталжээ. Богд хааны ногоон ордны

барилгууд нь хятад хэлбэр маягтай бөгөөд барилгын үндсэн хийц нь мод , чулуу, тоосго ба дээврийг хөх ваар болон төмрөөр хийсэн байна. Ногоон ордны гол хаалга , сүм дугануудын гадна , дотор талд буддын шашны зан үйл , үлгэр , домгийн үйл явдлыг дүрслэн үндэсний хээ угалз , сийлбэр , барималаар баяжуулан уран сэтгэмжтэйгээр урласан байна.

Увс аймаг

1931 онд байгуулагдсан. 69585 ам.дөр.км нутагтай. 90 мян.хүн амтай. Аймгийн төв Улаангом хот нь Увс нуурын хотгорын баруун урд захад 34 ам.дөр.км. талбайг эзлэн Улаанбаатараас 1336 км зайтай газарт д.т.д 939 м өндөрторшино. 30 мян.хүн амтай. Увс аймаг нь манай орны баруун хэсэгт Ханхөхий, Хархираа, Түргэний өндөр уулс, Увс нуурын хотгорын говь нутгийг эзлэн оршино. Хамгийн өндөр уул нь 4116 м өндөр Хархираа уул юм. Хархираа Тургэний уулс нь залуу атираат уул бөгөөд Хяргас, Увс нуурын хотгороор шинэ төрмөлийн эриний хурдас тархжээ.

Чулуун нүүрс /Нүүрст хотгор, Хар Тарвагатай/ бий бөгөөд барилгын материалын баялагтай мөн жамц давсны асар их нөөцтэй Шүдэн уул энд бий. Улаангом хотод агаарын жилийн дундаж температур нь жилд -3.8° С хүйтэн, 1 сард -33°С хүйтэн, ҮII сард 19.2°С дулаан байдаг. Улаангом нь манай орны хамгийн их хүйтэн өвөл болдог нутгийн нэг бөгөөд хамгийн их хүйтэн болсон нь -50°С хамгийн хамгийн дулаан болсон нь 36.4°С болж байжээ. Жилд дунджаар 135.3 мм тунадас унана.Агаарын даралт 1сард 923.9 гПа, ҮII сард 901.9 гПа байдаг. Увс, Хяргас нуурын хотгорт Дэлхийн хойд хагасын өвлийн агаарын их даралтын төв үүсдзг. Улаангомд 1 сард 1055 мб хүрсэн нь Дэлхийн хамгийн их даралт болсон юм. Жилийн салхины дундаж хурд 1.4'м/с бөгөөд хамгийн их салхитай Ү сарын хурд 2.3 м/с байдаг. Увс аймгийн нутгаар Тэс, Нарийн, Завхан зэрэг том голууд урсах бөгөөд Увс, Хяргас, Үүрэг гэхчилэн том нуурууд оршино.

Хартэрмэсийн, Хавцал Боомын, Бургастайн зэрэг рашаан ус бий. Аймгийн нутгийн их энх хэсэгт хээрийн цайвар хүрэн хөрс, уулархаг нутгаар уулын нугын талийн ба хар шороон хөр'стэй, нуурын хсггор хөндий газраар намгархаг элсэрхэг хөрстэй, уулархаг нутгаараа ой хөвч, тагийн ургамалтай, нууруудын хотгороор говийн ургамал ургана. Мөн ой хөвчийн буга зэрэг амьтнаас эхлээд говийн хар сүүлт гэхчилэн ан амьтан элбэгтэй. Увс аймаг 1.9 сая гаруй малтай, нутгийн зүүн хэсэгт газар тариалан хөгжүүлсэн, аймгийн төв Улаангомд барилгын, хүнсний үйлдвэрүүдтэй. Увс аймагт ОХУ-руу гарах хилийн боомт Давст сумын нутагт Боршоо, Тэс сумын нутагт Тэс боомт бий.

Чандмань уулын аймгийн анхдугаар их хурлын 1925 оны 11-р сарын 21-ний өдрийн 4-р тогтоолд "Аймгийн эрх барих газар аймгийн захиргаааг сонгон байгуулж, Дөрвөдийн аймгийн хуучин нэр болох "Дөрвөд далай хан аймаг" нэрийг халж, Чандмань уулын аймаг хэмээн нэрлэж, төвийг Улаангомд суурьшуулахаар тогтов.Чандмань уулын аймаг нь 8 хошуу, 41 сум, 115 баг, 660 арванаар бүрдэл болон байгуулагдсан болой" гэжээ. Энэхүү 41 сумын 13 нь одоогийн Ховд аймгийн, бусад 28 нь Увс аймгийн сумд байжээ. 1925 - 1931 онуудад Чандмань уулын аймаг 1931 - 1932 онд Дөрвөдийн аймаг 1933 оноос Увс аймаг гэж нэрлэжээ. 1931 онд Чандмань уулын аймгийг 2 аймаг болгоход Увс аймаг 16 сум, 150 баг, 9133 өрх, 43188 хүн амтай байжээ.

1933 онд Увс аймгийн жилийн төсөв 140.0 мянга төгрөг байсан бол 1961 онд 6,6 сая төгрөг, 1981 онд 33,7 сая, 1990 онд 78,4 сая төгрөг болж өсчээ. Увс аймгийн төв нь Улаангом сум юм. 1686 онд Ойрад Монголын их хаан Галданбошигт Хархираа голоос суваг татуулж, Увс нуурын хотгор Гурван тээл, Арсай, Мянган бэл, Хар толгой, Бор үзүүр зэрэг газруудад тариа тариалж эхэлсэн нь суурин амьдралын үндэс тавигдаж улмаар Улаангом сум (хотын) анхны шав тавигдсан гэж үздэг. Ийнхүү газар тариалангийн суурин /Yүнийг гэрчлэх ул үндэс нь Арсайн суурин байж болох юм/ нь Увс аймагт анх тавигджээ. 1871 онд Чандмань уулын орчимд Дэчинравжаалан хөндийн анхны дацан болох Лүүжин дацан байгуулагдсан нь Улаангомын хүрээний анхны суурь болсон байна.

Лүүжин Дацангын дэргэд Цогчин дугана, олон сүм баригдаж, лам хуврагууд олноор шавилан сууснаар Баянчандмань уулын хошуу байгуулагдаж, хошууны тамгын газар төвлөрснөөр Улаангомын хүрээ нэртэй болсон байна. Улаангомын хүрээ нь сүсэгтэн олны дунд ихээхэн нөлөөтэй болж 1915 оны үед 1500 гаруй лам хуврагтай болж, Дөрвөдийн Зоригт Далай хааны өргөө байрлаж байсан зэрэг нь хошууны шашин - улс төр, засаг захиргааны төв болж өргөжихөд нөлөөлсөн байна. 1931 оны 2- р сард УБХ - ын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор засаг захиргааны хуваарийг шинэчлэн Чандмань уулын аймгийг Увс, Ховд хоёр аймаг болгосноор Улаангом нь Увс аймгийн улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв болон өргөжин хөгжих эхлэлээ тавьсан юм.

1957 онд барилгын 3- р ангийг тус суманд байгууласнаар орчин үеийн хийц загвар бүхий олон сайхан барилга байгууламж баригдан Улаангом сум хотших төлөвөө олсон юм. 1942 онд Идэш тэжээлийн хүнсний комбинат, 1959 онд гурилын үйлдвэр ашиглалтанд орсноор Улаангом төдийгүй Увс аймгийн хүнсний хангамж эрс сайжирсан юм. 1959 онд Улаангом сумаас Улаангом хотыг тусгаарлан орон сууц гудамжны 4- р хороо, хотын АДХГЗ байгуулагдсан нь хотыг төлөвлөгөөтэй хөгжүүлэх өргөн бололцоог нээж өгсөн юм. Улаангом суманд одоо Увс аймгийн нийт хүн амын 30 шахам хувь буюу 27.0 мянга гаруй хүн оршин амьдарч байна. Одоо Улаангом сум нь засаг захиргааны хувьд есөн багтай бөгөөд долоон баг нь Улаангом хотод, хоёр баг нь хөдөө мал аж ахуй эрхэлж байна.

2000 оны жилийн эцсээр Улаангом суманд - Тэмээ - 425 - Адуу - 3740 - Yхэр - 10867 - Хонь - 48415 -Ямаа - 22411 бүгд 85788 толгой мал өсөн бойжиж буй бөгөөд 240 гаруй аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаагаа явуулж орон нутгийн төсөвт 300 гаруй сая төгрөг оруулж байна. Улаангом гэдэг нэрийн тухайд гэвэл тус хотын дэргэдэх Чандмань уулыг " Чандмань улаан" " Улаан уул" гэж нэрлэсээр ирсэн бөгөөд уг уул үнэхээр улаавтар өнгийн чулуунаас тогтсон тэр орчимдоо улаан өнгийн хайрган хөрстэй юм. Yүнээс үзэхэд тус хотын улаан гэдэг нэр нь энэ уулын өнгөтэй холбоотой нь эргэлзээгүй. Ойрад аялгуунд өндөр уулын бэл, нам дор, тал газрыг "гом" гэж нэрлэдэг юм.

Байгалийн үзэсгэлэнт газар

Цагаан дэглий, Мөст, Цагаан шувуут зэрэг мөнх цаст сүрлэг өндөр уулс Увс, Хяргас, Ачит, Үүрэг гэх мэтчилэн давстай болон цэнгэг (загас элбэгтэй) 40 орчим том, жижиг, гүн цэнхэр нуурууд, хөвч тайга өргөн талууд тэр аяараа Увс нутгийн үзэсгэлэн гоо билээ. Энэ нутагт байгаль өөрөө бүтээсэн үзэсгэлэнт сонин газар байгаль газарзүй, шинжилгээ судалгаанд хэрэглэх чухал зүйлс элбэг тохиолдoно.

Ийм газрууд гэвэл : Малчин, Хяргас сумын нутгийн заагт байгаа 600-800 хонь багтах Жинст хадны агуй, Давст сумын Хатуугийн уулан дах 200 метрийн гүнзгий агуй, өндөрхангай нутагт байдаг 400-500 адуу буюу 800-900 хонь багтахаар Улаан Чулууны агуй, Бөхмөрөн сумын нутаг Ямаат ууланд далайн төвшнөөс дээш 3000 м-ийн өндөрт эртний амьтан ургамлын ул мөр хадгалагдан үлдсэн хадан хясаа гэх мэтчилэн байгалийн үзэсгэлэнт сонин зүйлс элбэг бий. Мөн Ховд сумын нутагт Уу-ширэг гэдэг газар Гоожуур нэртэй хүрхрээ , мөн сумын нутагт эрт дээр үеэс анчин гөрөөчин нүүдэлчид дамжин гардаг байсан 2 хадан хясааг холбож тавьсан "Дамжиг" модон гүүр гэх мэтчилэн хүний нүд хужирлах байгалийн үзэсгэлэнт газар элбэг бий.

Ан амьтан

Увс аймагт өндөр уул, тал, говь, нуур, гол горхи элбэг, цаг уур эрс тэс, байгаль газарзүйн олон янзын нөхцөлтэй түүнд зохицож төрөл бүрийн ан амьтан нутагшиж амьдардаг байна. Манай аймагт 4 баг, 6 овгийн 20 төрлийн, 64 зүйлийн сүүн тэжээлтэн амьдардаг. Ан гөрөөсийг үндсэн бүтээгдхүүнээр нь мах арьсны болон үслэг гэж ангилдагаас мах арьсны ан элбэг байдаг. Увс аймагт агнуурын ач холбогдол бүхий Алтайн аргал, угалз, буга согоо, янгир, зүр, гур, чоно, гахай, үнэг, хярс, бор гөрөөс гэх мэт ан амьтантай, ногтруу, галуу, ятуу, нугас зэрэг шувуудтай, алтайн сугас, монгол хадран, осмон, нохой сугас, давжаа сугас, шар загас жараахайтай. Хяргас, Ачит, Увс нуурын сав нутгаар зээр, хар сүүлт зэрэг ховордсон амьтад бий.

Ханхөхий, Тогтохын шил, Хархираа Түргэний уулс, Улиастын шилийн ой хөвч, өндөр уул, асга хадаар аргаль, угалз, буга, согоо, ирвэс, шилүүс, янгир, суусар, гахай, нохой зээх, бор гөрөөс, чоно, үнэг, хэрэм, хур, сойр, ятуу, хөтүү, чандага, жирх, хярс, мануул, дорго, өмхий хүрэн, үен, туулай, тарвага, зурам, солонго, алаг даага, сохор номин, шар сүүлт, хулан жороо, бозлог зэрэг ан амьтад, мэргэчид оршино.

Нууруудад хун, галуу, нугас, хотон, ангир зэрэг усны шувууд, хад уул, тал нутгаар хойлог, тоодог, тогоруу, ногтруу, хөхөө, бүргэд, тас, ёл, тоншуул, хэрээ, шаазгай, харцага, болжмор, ууль, сар, шар шувуу, элээ, цахлай, өрөвтас, өвөөлж, Ховд, Бөхмөрөн голд алтан гургалдай зэрэг нүүдлийн болон суурин шувууд элбэг бий.

Томоохон голуудад, зарим нууруудад агнуурын загас, баруун монголын хадран, алтан сугас буюу нохой шар загас элбэгтэй. Янгирын эх орон гэж нэрлэдэг Бөхмөрөний нутаг Хар ямаатад улсын ангийн нөөц газар бий. Тэнд жил бүр олон улсын анчид ирдэг. Увс аймагт ан агнуурын ач холбогдол бүхий 30-аад зүйлийн хөхтөн амьтад байгаагийн дотор 4 баг 6 овгийн, 20 төрлийн, 26 зүйлийн сүүн тэжээлтэн, 10 төрлийн шувуу, 3 зүйлийн загас нутагшин амьдарч буйг ан зүйн мэргэжилтнүүд тооцжээ.

Дархан цаазат газар

Увс аймгийн Дархан цаазат газар нь Цагаан Дэглий, Цагаан шувуут, Алтан элс, Тэс, Торхилог голын адаг, Хан Хөхийн нуруу, Хархираа, Түргэний уулс, Тогтохын шил, Улиастайн шил зэрэг уул нурууд Увс, Хяргас, Үүрэг, Ачит, Баяннуур зэрэг нуурууд , Тэс, Ховд, Хархираа, Хангилцаг, Түргэн, Таван салаа зэрэг гол мөрөн, Бөхмөрөнгийн Ямаат, өндөрхангайн Буштаг, Алтан бургас, Давстын Мөнхөт, Цахир, Ховдын Гоожуурын хүрхрээ, Дамжиг, Завханы Хэцүү хад, Нарийн голын эх зэрэг нутгийг хамардаг бөгөөд байгалийн үзэсгэлэн төгөлдөр шинжийг өөртөө агуулснаараа онцлог билээ.

Цагаан дэглий уул. Цагаан дэглий уул нь Түргэний уулсын ноён оргил бөгөөд далайн түвшнээс дээш 4140 метр өндөр, мөнх цастай уул юм. Энэ уулнаас Түргэн, Буурал, Хархираа, Ямаатын голууд эх авна. Энэ ууланд үе үе гадаадын жуулчид ирдэг.

Цагаан шувуут. Увс аймгийн хойд хил Сагиль сумын нутагт байдаг. Далайн түвшнээс дээш 3496 метр өндөр мөнх цастай уул юм. Цагаан шувуут ууланд буга, согоо, аргаль, янгир, ирвэс, үнэг, чоно зэрэг ан амьтан элбэг бий. Цагаан Шувуут уулын зүүн сугаас Сагиль голын зарим салаа эх авч Увс нуурт цутгана. Цагаан шувуут уул, түүний салбар уулсуудад харгай, бургас улиас модон ой их бий.

Алтан элс. Бөөрөг дэлийн их элсний өмнөд хэсгийн торгон элсийг ийнхүү нэрлэх бөгөөд Баруун туруун, Зүүнговь сумын нутагт байна. Алтан элс нь Увс нуурын ай сав газрын бүрэлдэхүүнд багтдаг.

Тэс. Тэс нь Увс аймгийн Тэс сумын нутгийн нэр бөгөөд энэ нутагт Их говийн торгон элс, Тал хээрийн бүс, Хангайн бүс ч бас ордог. Энэ нутгийг Хангайн юмуу тал хээрийн эсвэл говийн бүс гэж хэлэхэд хэцүү. Тэс нутгаар Тэсийн гол дайран урсаж Увс нууранд цутгадаг.

Хан Хөхийн нуруу. Монгол уулсын Хангайн нурууны баруун үзүүр бөгөөд Бор хайрхан, Цагаан хайрхан, Дуулга гэсэн гурван томоохон оргил бий. Түүнээс хамгийн өндөр нь Дуулга уул бөгөөд 2923 метр өндөр юм. Бор хайрхан 2591 метр өндөр. Цагаан хайрхан 2512 метр өндөр юм. Хан Хөхий нуруу нь 180 км үргэлжлэх бөгөөд Шилүүст ой элбэгтэй учир Увс аймгийн ойн баялгийн гол эх булаг болно. Хан Хөхийн нуруунд буга сүргээрээ байдаг бөгөөд чоно, үнэг, мануул, хярс, тарвага, тоншуул, хөхөө гэх мэт олон төрлийн амьтад болон шувууд бий.

Хархираа. Монгол Алтайн салбар уулсын нэг, Увс аймгийн өмнөговь, Ховд, Тариалан, Улаангом сумын нутгийг дамжин өмнөөс баруун хойд зүг чиглэсэн байдалтай оршино.Хархираагийн уулсаас Хархираа, Намир, Улиастай, Бургаст, Шивэрт зэрэг томоохон голууд эх авч хоёр тийш хагалбарлан урсана.Оргил нь Мөст,далайн түвшнээс дээш 4126 метр өндөр, оройдоо мөнх цастай.Хархираагийн уулсад буга, согоо, аргаль, янгир, үнэг, чоно, тарвага, зурам, үен, хадны суусар, ирвэс, өмхий ба эрээн хүрэн, дорго, хярс, мануул зэрэг ойн болон араатан амьтан элбэг, уулын араар Харгай, Улиас, Бургас, Гацуур зэрэг ой мод бий.

Түргэний уулс. 1993 онд Монгол Улсын Их Хурлаас гаргасан тогтоолд "Түргэний уулсад уулын тундр, ой тайга, уулын хээр зэрэг байгалийн олон бүс, бүслүүртэй бөгөөд түүнд зохицсон олон янзын модлог, бутлаг, өвслөг ургамал, төрөл бүрийн ан амьтантай, бас Мөнх цас, мөсөн гол, мөсөн тогоо, агуй, хад. цохио, хүрхрээ, бүхий байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн өвөрмөц тогтоцтой эртний түүх соёлын дурсгалт газар элбэгтэй болохыг" зааж" Түргэний уулсын үндэсний дархан цаазтай газар" болгосон байна. Энэхүү дархан цаазат газарт Буурал, Түргэн, Живэртэйн голуудын эх авсан нуруунуудыг дамжуулан Цагаан Дэглий уулнаас зүүн тийш Хавцалын боом хүртэл 123.1 мянган га гурвалжилсан нутгийг хамруулжээ.

Тогтохын шил. Хан Хөхийн нурууны баруун үзүүрийн салбар уулс. Тогтохын шилээр Увс, Хяргас 2 нуур тусгаарлалцана. Хамгийн өндөр оргил Хүрэмийн овоо далайн төвшнөөс дээш 2357м Тогтохын шил нь 70аад км үргэлжлжх бөгөөд булаг шанд , ус, өвс элбэгтэй малын бэлчээрт нэн тохиромжтой нутаг юм.

Увс нуурын дархан цаазат газар. Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савын бороо бүслүүрийн бүхий л шинжийг тусгасан Ландшафтын сонгодог жишээ нь Увс нуурын ай сав юм. Ай савын хамгийн нам цэг далайн түвшнээс дээш 758.9 м, хамгийн өндөр цэг 4126м өргөгдсөн Хархираа Түргэний уулсын ноён оргил юм. Увс аймгийг нутаг дэвсгэр дэх байгалийн өвөрмөц тогтоц үзэсгэлэнт газар нутаг болох Түргэн уул, Алтан элс, Цагаан шувуут уул, Увс нуурыг багтаасан 679.6 мян.га газар нутгийг УИХ-ын шийдвэрийг үндэслэн 1994 оны 9 -р тогтоолоор дархан цаазат газар болгон тогтоожээ. Увс нууранд ногтруу, ангир, галуу, хошуу галуу, ангидаг, шар алаг нугас, болон улаан хүзүүт, шунхан шумбуур, гэзэгт шумбуур зэрэг 362 төрлийн нүүдлийн шувууд урин дулаан улиралд ирнэ. Увс нуурын нас нь 200 сая жил гэж эрдэмтэд тогтоожээ. Увс нуурт Тэс, Нарийн, Хархираа, Түргэн, Боршоо, Сагил, Хөндлөн, Хандгай, Торхилог зэрэг их бага 38 гол цутгана.

Тэсийн гол. Тэсийн голын урт нь 732км бөгөөд Увс аймгийн нутагт 135км ноогдоно. Увс нуурт цутгахдаа Зэгстэй өргөн намаг бүхий таван салаа үүсгэнэ. Энэхүү 5 голыг нутгийн ардууд Оргих, Хос-Эрэг, Их гол, Жийрэг, Yхэг гэж нэрлэх бөгөөд үүнээс Таван тэс гэдэг нэр томъёо үүсжээ. Тэсийн голын зэгс бургасаар зэрлэг гахай нэлээд их бий. Мөн зэрлэг чацаргана Тэсийн голыг дагаж чимж ургадаг.

Аялал жуулчлал

Увс аймаг байгалын аялал жуулчлал хөгжүүлэх сонирхол татахуйц бүс “Б” зэрэглэлд ордог. Увс аймаг нь байгалийн бүх бүс бүслүүрийг хамрсан, аргал, угалз, янгир, буга согоо, бор гөрөөс, ирвэс зэрэг ховор ан амьтад, олон төрлийн шувуу, ургамалын аймагтай, 5 хошуу мал, дөрвөд, баяд, хотон, халх зэрэг олон ястан амьдардаг, түүх, соёл, олон ястны өвөрмөц амьдралын хэв маягийг хадгалж өнөөг хүртэл амьдарч ирсэн нь байгалийн аялал жуулчлалыг түлхүү хөгжүүлэх боломжтой.

Аялал жуулчлалын нөөцүүд 1. Мөнх цаст өндөр уулс, говь цөл, элсэн манхан, баян бүрд, том нуур, түргэн урсгалт гол, зэрлэг ан амьтан, ургамал бүхий харьцангуй онгон өвөрмөц сонирхолтой байгаль орчин, эрс тэс уур амьсгал, цас мөсөөр бүрхэгдсэн өвөл, 4 улирлын онцлог, цэлмэг одод түгсэн тэнгэр, цэвэр агаар, рашаан ус. 2. Эртний архилогийн түүхэн дурсгалт газрууд, сүм хийд, баялаг үзмэр бүхий музей. 3. Дөрвөд, баяд, халх, хотон зэрэг үндэстний цөөнхи, ястнуудийн угсаатны зүйн онцлог, амьдрах хэв маяг, дуу бүжиг, монгол гэр, хуримлах ёслол. 4. Нүүдэлчин малчин ардын соёл, ёс заншил, нүүдэл, шашин шүтлэг. 5. Байгаль орчноо хайрлан хамгаалах нандин өв уламжлал, овоо тахилга. 6. Үндэсний баяр наадам / бөх барилдах, морь уралдах, сур харвах/ 7. Морь, тэмээ, сарлаг унах, эмнэг сургах, морь бугуйлдах. 8. Ховор, ховордсон зарим ан амьтаныг харах, тусгай зөвшөөрлөөр агнах. 9. Уулын аялал, усан аялал

Жуулчны баазууд “Хархираа” жуулчны бааз Улаангомоос 28км зайтай байдаг. “Сайхан халиун” ХХК “Хэцүү хад” жуулчны бааз Хяргас нуурын хөвөөнд байдаг. “Онцын тасархай” ХХК –ны жуулчны бааз Түргэн сумын нутагт Улаан гом хотоос 90км зайтай байдаг. “Алтай аутфиттерс” ХХК ангын отогнууд Өмнөговь сумын улиаст, Сагиль сумын Цагаан гол, Түргэн сумын Шаварт, Хан Хөхийн нуруунд байрладаг.

Увс аймаг эртний түүхийн арвин их баялагтайн дотроос Сагил сумын Моожоогийн хошууны ногоон саарал өнгийн хаднаа хүн болоод аргаль, янгир, тэмээ, үхэр зэргийг ганц нэг ба хэсэг бүлгээр нь сийлсэн олон зуун зураг байдаг нь мезолитийн сүүлч, шинэ чулуун зэвсгийн эхэн үед хамаарагдах дурсгал болно. Мөн Бөхмөрөн сумын нутагт хүн хөшөөдийн баялаг чуулбар, Ачит нуурын бичээс хэмээх эртний руни бичигт гэрэлт хөшөө байдаг.

Чандмань-Улаан уулнаас төмөр зэвсгийн үед амьдарч байсан 50 гаруй хүний хэрэглэгдэхүүн бүхий булш тус тус олдсон байна. Түүнчлэн Зүүнговь сумын Сарантолгойн өврөөс Чингис хааны үеийн монгол эмэгтэйг булш илэрч, тухайн үеийн дээл, гоёлын зүйлс олджээ. Мөн Улаангом хотын баруун урд орших Чандмань уулын эргэн тойронд түүхийн олон үед хамаарагдах 300 орчим булш, хөшөө дурсгалтай бөгөөд 70 гаруй булшийг малтан шинжлээд байгаа ажээ. Чандмань уулын булш нь МЭӨ ҮIII-III зууны үед манай орны баруун хойт хэсэгт амьдарч төмөр зэвсгийн түрүү үеийн нэгэн аймгийн урьд өмнө нь мэдэгдэж байгаагүй сонин дурсгал юм.

Увс аймгийн үе үеийн дарга нар

1. Б. Санжжав - 1925 - 1927
2. Ц. Нанзад - 1927 - 1928
3. Ц. Бадрах - 1928 - 1931
4. Б. Нацаг ( эмэгтэй) - 1931 - 1931 -1956
5. С. Алтангэрэл - 1931 - 1932
6. Ж. Ноосой - 1932 - 1933,
7. Б. Хөхнүдэн - 1933 - 1934
8. Г. Мижид - 1934 - 1937
9. С. Милхаабаатар - 1937 - 1938- 1986
10. Б. Тэгшжав - 1938 - 1939
11. Ө. Өлзийхутаг - 1939 - 1939
12. Ж. Осор - 1939 - 1943
13. П. Магсаржав - 1943 - 1944
14. А. Бэгзжав - 1944 - 1948
15. Д. Батсүх - 1948 - 1950
16. Д. Ядамцоо - 1950 - 1953
17. Ү. Шагдар - 1957 - 1961
18. Д. Сүрэнхорлоо -1953
19. Х. Спемхан - 1956 - 1957
20. Ц. Нансалжав - 1966- 1970
21. Г. Баасанжав - 1970
22. Н. Жийдээ - 1986 - 1992
23. Д. Намсрай - 1992 - 1996
24. Ц. Баатар - 1996 - 2000
25. Л. Тогоо - 2000-2008

26. Цасчихэр-2008- оноос одоог хүртэл

 

Шүлэг

Ижийгээс минь асгарсан улаан бороо Эцгийн минь зvрхийг норгож арилсны дараа Голоон эгштэл хvлээсэн Говь дээгvvр татсан Нарыг зургаа хэрчсэн тоонотой гэр дээгvvр татсан Намайг тэврэх гэж яарсан бvхний євєр дээгvvр татсан Солонго билээ би Эрхий ороох сур шиг хvний богинохон заяанд Элбэг дутуу нь ялгаагvй амьдын эрээн зvvдэнд Нэгэн vзvvр нь тэнгэрээс хєллєж Нєгєє vзvvр нь газарт уллах Зуурхан тєдий татаад арилах Зургийн алаг солонго билээ би Хvн дээгvvр гишгэлсэн он жилvvдийн Зуурын тєдий босоо vзэгдэл Хувилгаан бор газар хєх тэнгэрийн Зугаа тєдий хоосон чанар Нумын бєгтрєг шиг болж ирээд чулуу жийж татсан Нарны тал шиг болж ирээд цэцэг илж татсан Оногдсон заяаныхаа ааг омог дээгvvр олойртож татсан Олдохгvй хоёр буурлынхаа булшин дээгvvр бєхийж татсан Эхлэх vзvvр нь сvvнд дvрээстэй Эцэслэх vзvvрт нь нулимсанд дvрээстэй Солонго билээ би

Орж үзэх газрууд

Миний худвьд орж үзэх ёстой газрууд зарим нь хаана байдгийг нь би мэдэхгүй л дээ гэхдээ л эдгээр газар заавал орж үзнэ дээ гэсэн төлөвлөгөөтэй байгаа.

1. БОГД ХААНЫ ОРДОН МУЗЕЙ (Утас: 342195) Өдөр бүр 09-17:30 Tасалбар: том хүн 1000₮, хүүхэд 300₮, оюутан 400₮ гадаад хүн 2500₮

2. ЧОЙЖИН ЛАМЫН СҮМ МУЗЕЙ (Утас: 328547) Өдөр бүр 09-17:30 Tасалбар: том хүн 2500₮, хүүхэд 500₮ гадаад хүн 2500₮

3. МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МУЗЕЙ (Утас: 70110911, 70110912) Цахим хуудас: www.nationalmuseum.mn Өдөр бүр 10:00- 16:30 Тасалбар: том хүн 2500₮, хүүхэд 600₮, оюутан 1200₮, гэр бүл 3000₮

4. МОНГОЛЫН БАЙГАЛИЙН ТҮҮХИЙН МУЗЕЙ (Утас: 70110183) Өдөр бүр 10:00 - 16:30 Tасалбар: том хүн 2500₮, оюутан/өндөр настан 1000₮

5. МОНГОЛ КОСТЬЮМ МУЗЕЙ (Утас: 328140, 328840, 91910917) Өдөр бүр 9:00- 18:00 (Бямба, нямд амарна) Тасалбар: гадаад иргэн 2000₮, том хүн 1500₮ (байршлын талаар дараах утаснаас холбогдож авна 328140, 328840)

6. УРАН БИЧМЭЛИЙН МУЗЕЙ (Утас: 315388) Цахим хуудас: www.inkway.mn Өдөр бүр 10:00 -18:00 Төлбөргүй

7. МОНГОЛЫН УРЛАГИЙН МУЗЕЙ (Утас: 99115997; 317837) Цахим хуудас: www.mongolianantique.com Өдөр бүр 9:00 - 18:00 Тасалбар: том хүн 2000₮, гадаад иргэн 2000₮, оюутан 1000₮

8. БАДАМХАНД МУЗЕЙ ГАЛЕРЕЙ (Утас: 99050832) Хан-уул дүүрэг, Зайсангийн Мөрөөдлийн хотхонд 3-1 тоот Даваа-Баасан 10:00-18:00, Бямба Нямд амарна

9. ТЕАТРЫН МУЗЕЙ (Утас: 311320) Өдөр бүр 9:00 -17:00 (Бямба, нямд амарна) Тасалбар: том хүн 1500₮, оюутан 300₮, хүүхэд 200₮, гадаад иргэн 1000₮

10. ОЛОН УЛСЫН ОЮУН УХААНЫ МУЗЕЙ (Утас: 461470) Өдөр бүр 10:00 - 18:00 (Нямд амарна, зөвхөн захиалгаар ажиллана) Тасалбар: том хүн 2000₮, оюутан 1000₮, хүүхэд 500₮, гадаад иргэн 3000₮, гадаад хүүхэд 2000₮

11. МАРКЫН ГАЗАР (Утас: 362972) Цахим хуудас: www.stamp.mn Өдөр бүр 9:00 - 17:00 (Бямбад амарна) Төлбөргүй

12. МОНГОЛ ЦЭРГИЙН МУЗЕЙ (Утас: 261782, 261863, 261959) Өдөр бүр 10:00 - 17:00 Тасалбар: том хүн 1000₮, оюутан 300₮, гадаад иргэн 2000₮

13. ХЭЛМЭГДЭГСДИЙН ДУРСГАЛЫН МУЗЕЙ (Утас: 70110915) Өдөр бүр 10:00 - 17:00 (Бямба, нямд амарна) Тасалбар: том хүн 500₮, оюутан 200₮, гадаад иргэн 2000₮

14. УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ ШИНЭЧЛЭЛТИЙН МУЗЕЙ (Утас: 450960) Өдөр бүр 10:00 - 18:00 (Бямба, нямд амарна) Тасалбар: том хүн 1000₮, оюутан 500₮, гадаад иргэн 2500₮

15. МОНГОЛЫН УЛАМЖЛАЛТ АНАГААХ УХААНЫ МУЗЕЙ (Утас: 342650, 99244135) Өдөр бүр 10:00 - 16:30 Тасалбар: том хүн 1500₮, хүүхэд 500₮, гадаад иргэн 2500₮

16. УЛААНБААТАР ХОТЫН ТӨМӨР ЗАМЫН ТҮҮХИЙН МУЗЕЙ (Утас: 244493) Баянгол дүүрэг, Замчны гудамж 1 Өдөр бүр 9:00 - 17:00 Тасалбар: том хүн 1000₮, оюутан 500₮, гадаад иргэн 2$

17. ЧИНГИС ХААНЫ СОЁЛЫН ӨВИЙН МУЗЕЙ (Утас: 99188143) Сүхбаатар дүүрэг, 6-р хороо, 40-р байр 3 давхарт 50 тоот, 4-р дэлгүүрийн зүүн талд) Өдөр бүр 10:00 -18:00 Тасалбар: том хүн 1000₮, оюутан 300₮, гадаад иргэн 2000

Ургийн мод

Ямар ч хүн өөрийн ургийн овогоо бичиж өөрийнхөө ядаж 3нь үеээ мэддэг байх нь хамгийн чухал гэж би үздэг тийм ч учраас эхлээд цаасан дээр ургийн овогоо хөтөлж явуулдаг байлаа гэтэл нэг өдөр манай дүү Family Tree Maker гэдэг программ гаргацан юм бичиж суулаа би гайхаж очоод хартал үнэхээр догь санагдаад л тэрийг ашиглах болсон л доо гэхдээ өөр бас нэг гоё зүйл байдаг гэдгийг өнөөдөр л мэдлээ дээ www.geni.com гэдэг хаягаар ороод бас хөтөлж болдог юм байна гэдгийг харлаа магадгүй энийг одоо л хараад байхдйй яадий эрт л байсан зүйл гэж бодож байгаа хүн байвал намайг уучлаарай би мэдээллээс хоцорсон байж л дээ. хүн ургийн овогоо хөтөлж байх нь тухайн хүн өөрийн удам судар хаанаас гаралтай тэр ч бүү хэл өөрийнхөө төрөл саданг мэдэж авна шүү дээ одоо үед зарим хүүхдүүд тэр ч бүү хэл зарим хүмүүс төрөл садангаа муу мэдэж байгаа нь хамгийн харамсалтай санагдаж байна. би хүртэл өөрөөсөө ичих шиг болсон энэ зун би увсад амар ч байгаад ирсэн л дээ гэтэл нэг өдөр манайд нэг эгч ирлээ тэр хүн манай аавийн ээжийн эгчийнхэн охин байсаныг мэдэхгүй тэр хүн намайг таниад гэтэл би гэж нэг хүн танихгүй үнэхээр эвгүй зүйл болсон гэтэл тэр эгчийн хүүхдүүд бид нар нэг нэгээ танихгүй байна шүү дээ нэг их дотно биш юмаа гэхэд ядаж өөрийнхөн төрөл хэний талийн хүн гэдгээ мэдэж байх нь хамгийн чухал юм байна гэж бодсон тийм ч болохоор ургийн овог хөтөлдөг болсон. Дээр үед хүмүүс хэтэрхий их хүүхэд төрүүлээд зарим нь хүүхэд төрүүлж чадахгүй хэн нэгэндээ төрлийн хүндээ шүү дээ хүүхдээ үрчлүүлэх нэг ёсондоо өргүүлэх тохиолдол маш их тохиолддог байсан тийм болохоор л зарим хүмүүсийн ах дүү хаана яваа хэн гэдэг хүнд өргүүлсэн ах дүү төрөл сдан нь ямар хүн байдаг талаараа хөгшин настай аль эсвэл аав ээжээсээ асууж сураглаж байж өөрсдийнхөө ургийн овогоо бичиж дараагийн үеийнхэндээ өвлүүлж үлдээх нь сайхан биш гэж үү хүмүүсээ